Hind suları uğrunda hüquqi mübarizə: Pakistan mühüm mərhələni qazandı

Pakistan və Hindistan arasında onilliklərdir qüvvədə olan Hind Suları Müqaviləsi (Indus Waters Treaty – IWT) Cənubi Asiyada ən dayanıqlı beynəlxalq sazişlərdən biri hesab olunur. Müharibələr, sərhəd böhranları və uzunmüddətli siyasi gərginliklər belə bu müqavilənin fəaliyyətini dayandıra bilməyib. Lakin son dövrdə Hindistanın müqaviləni birtərəfli qaydada “dayandırılmış vəziyyətə” (abeyance) salmaq qərarı mübahisəni siyasi müstəvidən daha ciddi hüquqi müstəviyə daşıdı.

Arbitraj Məhkəməsinin son qərarı isə bu mübahisədə mühüm dönüş nöqtəsi sayıla bilər. Məhkəmə yekdilliklə Hind Suları Müqaviləsinin hüquqi qüvvədə qaldığını və tərəflərdən birinin onu birtərəfli qərarla dayandıra bilməyəcəyini təsdiqləyib.

Bu qərar Pakistanın uzun müddətdir müdafiə etdiyi əsas hüquqi arqumenti gücləndirir: beynəlxalq müqavilənin öhdəlikləri siyasi münasibətlərin vəziyyətindən asılı olaraq birtərəfli qaydada kənara qoyula bilməz.

Müqavilə siyasi münasibətlərdən üstündür

Məsələnin mahiyyəti yalnız Pakistan və Hindistan arasında su bölgüsü deyil. Burada daha fundamental beynəlxalq hüquq prinsipi müzakirə olunur: bir dövlət imzaladığı müqaviləni siyasi səbəblərlə birtərəfli şəkildə dayandıra bilərmi?

Məhkəmənin mövqeyi bu suala aydın cavab verir. Hind Suları Müqaviləsi qüvvədədir və Hindistan onun şərtlərindən irəli gələn öhdəlikləri daşımağa davam edir.

Buraya Qərb çayları üzərində hidroelektrik layihələrin layihələndirilməsi və istismarı ilə bağlı qaydalar, eləcə də mübahisələrin müqavilədə nəzərdə tutulmuş mexanizmlər vasitəsilə həll edilməsi daxildir.

Bu baxımdan qərar Pakistan üçün yalnız diplomatik deyil, daha çox hüquqi uğurdur. İslamabadın mövqeyi ondan ibarətdir ki, tərəflər arasında nə qədər ciddi siyasi fikir ayrılığı yaranmasından asılı olmayaraq, müqavilənin özündə nəzərdə tutulmayan birtərəfli “dayandırma” mexanizmi yaradıla bilməz.

Ratle məsələsi niyə vacibdir?

Qərarın digər mühüm tərəfi Ratle Su Elektrik Stansiyası ilə bağlıdır. Məhkəmə mübahisəyə baxıldığı müddətdə müəyyən tikinti fəaliyyətlərini məhdudlaşdıran müvəqqəti tədbirlər müəyyən edib.

Bunun hüquqi əhəmiyyəti böyükdür. Çünki beynəlxalq arbitraj prosesi davam etdiyi halda ərazidə geri dönüşü mümkün olmayan dəyişikliklərin həyata keçirilməsi sonrakı məhkəmə qərarını faktiki olaraq mənasızlaşdıra bilər.

Başqa sözlə, əvvəl tikintini tamamlayıb, sonra onun müqaviləyə uyğun olub-olmadığını müzakirə etmək hüquqi prosesin mahiyyətini zəiflədə bilər. Müvəqqəti tədbirlər məhz belə vəziyyətin qarşısını almağa xidmət edir.

Pakistan hansı yolu seçdi?

Məsələdə Pakistanın strategiyasının diqqətçəkən cəhətlərindən biri qarşılıqlı birtərəfli tədbirlərdən daha çox mövcud beynəlxalq və institusional mexanizmlərə müraciət etməsidir.

Hind Suları Müqaviləsinin özündə fikir ayrılıqlarının həlli üçün müxtəlif səviyyəli mexanizmlər nəzərdə tutulub: Daimi Hind Komissiyası, Neytral Ekspert və zəruri hallarda Arbitraj Məhkəməsi.

Pakistanın arqumenti də məhz buna əsaslanır: müqavilə fikir ayrılıqlarının olmayacağını vəd etmir, əksinə onların necə həll ediləcəyini müəyyən edir.

Bu fərq olduqca vacibdir. Beynəlxalq müqavilələr dəyişməz sənədlər deyil. Yeni siyasi, iqtisadi və texnoloji şərait onların yenilənməsini zəruri edə bilər. Lakin belə dəyişikliklər qarşılıqlı razılıq və müəyyən edilmiş hüquqi prosedurlar çərçivəsində aparılmalıdır. Bir tərəfin müqavilənin şərtlərini faktiki olaraq təkbaşına yenidən yazması isə tamamilə başqa məsələdir.

Məsələ yalnız Pakistan və Hindistana aid deyil

Arbitraj qərarının daha geniş beynəlxalq əhəmiyyəti də var. Dünyada çoxsaylı çaylar iki və daha çox dövlətin ərazisindən keçir. Əgər dövlətlərin siyasi böhran zamanı transsərhəd su müqavilələrini birtərəfli bəyanatlarla dayandırması qəbul edilən praktikaya çevrilsə, bunun nəticələri yalnız Cənubi Asiya ilə məhdudlaşmaz.

Su adi siyasi təzyiq vasitəsi deyil.

Hind çay sistemi milyonlarla insanın kənd təsərrüfatı, ərzaq təhlükəsizliyi, iqtisadi fəaliyyəti və gündəlik həyatı ilə birbaşa bağlıdır. Buna görə də su təhlükəsizliyinin siyasi qarşıdurmanın alətinə çevrilməsi region üçün uzunmüddətli və təhlükəli nəticələr yarada bilər.

Məhz burada Hind Suları Müqaviləsinin tarixi əhəmiyyəti ortaya çıxır. Pakistan və Hindistan arasında münasibətlər dəfələrlə son dərəcə gərgin həddə çatıb, lakin müqavilə altmış ildən artıq müddətdə fəaliyyətini davam etdirib. Əslində, onun gücü tərəflərin yaxşı münasibətlərindən deyil, münasibətlər pis olduqda belə işləyə biləcək hüquqi mexanizmlərin mövcudluğundan qaynaqlanır.

Hüquqi qələbədən daha böyük mesaj

Arbitraj Məhkəməsinin yekdil mövqeyi Pakistanın uzun müddətdir irəli sürdüyü hüquqi arqumentin əhəmiyyətli təsdiqidir. Lakin qərarın əsas mesajını yalnız “Pakistan qazandı, Hindistan uduzdu” çərçivəsində qiymətləndirmək onun daha böyük əhəmiyyətini kiçiltmiş olardı.

Əsas məsələ bundan ibarətdir: beynəlxalq müqavilələr siyasi baxımdan əlverişsiz hala gəldiyi anda birtərəfli bəyanatlarla qüvvədən salına bilməz.

Hind Suları Müqaviləsi qüvvədə qalır. Hindistan müqavilədən irəli gələn hüquqi öhdəliklərini daşımağa davam edir. Pakistan və Hindistan arasında ortaq sularla bağlı fikir ayrılıqları isə hər iki dövlətin əvvəlcədən razılaşdığı hüquqi və institusional mexanizmlər vasitəsilə həll edilməlidir.

Cənubi Asiyada siyasi münasibətlər dəyişə bilər, bu gy hökumətlər və prioritetlər dəyişə bilər. Lakin milyonlarla insanın həyatına təsir edən su məsələsinin siyasi təzyiq alətinə çevrilməməsi üçün beynəlxalq hüququn və müqavilələrin davamlılığı daha böyük əhəmiyyət daşıyır.

Athar Mahmood,

ADU-nun Pakistan Mədəniyyət Mərkəzinin rəhbəri